تداوم در عمل اندک، نجات بخش از تله افراط و تفریط است

حجت الاسلام والمسلمین احمدی از اساتید مدرسه علمیه امام حسن عسکری(ع) آمل، در گفت وگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در ساری، با اشاره به جایگاه علمی و روایی امامزاده ناصرالحق(ع)، جدّ چهارم سید مرتضی علم الهدی و سید رضی (مؤلف نهج البلاغه)، اظهار داشت: این امامزاده واجب التعظیم، راوی چهار کلام کلیدی از امیرالمؤمنین علی (ع) شامل خطبه ۵۰ و حکمت های ۱۳۱، ۱۴۷ و ۴۴۴ است.

استاد مدرسه علمیه امام حسن عسکری (ع) گفت: در کتاب تیسیر المطالب سید ابوطالب آملی روایتی از امامزاده ناصرالحق می خوانیم که بخشی از آن، مطابق با حکمت ۴۴۴ نهج البلاغه است؛ که امام امیرالمؤمنین علی (ع) می فرماید: کار اندکی که بر آن مداومت شود، بهتر از کار زیادی است که از آن خسته و دل زده شوی. «وَ بِهِ قَالَ حَکَی الْقَاضِی أبو عَبْدِ الله الْوَلِیدِی فِی کِتَابِ الأَلْفَاظِ، عَنِ النَّاصِرِ لِلْحَقِّ الْحَسَنِ بن عَلِیٍّ علیه السلام، قَالَ: سَمِعْتُهُ یَقُولُ: کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیٌّ علیه السلام، یَقُولُ فِی خُطْبَتِهِ: قَلِیلٌ مَدُومٌ عَلَیْهِ خَیْرٌ مِنْ کَثِیرٍ مَمْلُولٌ مِنْهُ، إِذَا أَضَرَّتِ النَّوَافِلُ بِالْفَرِیضَةِ فَارْفُضُوهَا، قَالَ: وَسَمِعْتُهُ - یَعْنِی النَّاصِرَ علیه السلام-، یَقُولُ وُ یَرَدِّدُ هَذَا کَثِیراً: مَنْ أَخَافَکَ حَتَّی یَطْرَحَکَ فِی الأَمْنِ خَیْرٌ مِمَّنْ أَمَّنَکَ حَتَّی یَطْرَحَکَ فِی الْخَوْفِ.» (تیسیر المطالب فی أمالی أبی طالب؛ ص: ۵۲۷)

وی با اشاره به شباهت حکمت ۴۴۴ به یکی دیگر از حکمت های نهج البلاغه، خاطرنشان کرد: در حکمت ۴۴۴ می خوانیم: «و قال (ع): قلیل مدوم علیه خیر من کثیر مملول منه» و در حکمت ۲۷۸ آمده است: «و قال (ع):‏ قلیل تدوم علیه أرجی من کثیر مملول‏ منه». هرچند در این دو حکمت تفاوت های لفظی بسیار اندکی وجود دارد، اما از نظر معنایی کاملاً یکسان هستند و هر دو بر این حقیقت تأکید دارند که عمل اندک، اما مستمرّ، بر عمل زیاد، اما مقطعی برتر و ارزشمندتر هستند.

تضاد میان «سادگی فهم» و «دشواری عمل»

حجت الاسلام والمسلمین احمدی یادآور گردید: احادیث اهل بیت (ع)، از یک منظر، به دو دسته تقسیم بندی می شود؛ روایاتی که درک آن ها دشوار، صعب و مستصعب است؛ و روایاتی که فهم آن ها ساده، اما اجرای آن فرامین، دشوار است. وی حکمت ۴۴۴ را در دسته دوم قرار داد و افزود: این حدیث از نظر فکری ساده است، اما انسان ها در مقام عمل، به دلیل گرفتار شدن در دایره «افراط و تفریط»، در اجرای آن با دشواری های زیادی روبرو هستند.

ملالت جسم و روح؛ ریشه ی دل زدگی در عبادات

وی با اشاره به ساختار وجودی انسان، خاطرنشان کرد: خستگی و ملالت، تنها محدود به جسم نیست، بلکه روح نیز دچار خستگی می شود؛ چه اینکه در حکمت ۹۱ از کلمات امیرالمؤمنین علی (ع) در نهج البلاغه می خوانیم: «و قال (ع): إن هذه القلوب تملّ کما تملّ الأبدان فابتغوا لها طرائف [الحکمة] الحکم‏» وقتی انسان کاری را با شدت زیاد آغاز کند، هم جسم و هم جان او دچار دل زدگی می شوند. در مقابل، تداوم در عمل کم، نشاط آور و امیدواربخش است.

الگوی «کم اما مداوم» در سیره رهبر شهید (ره)

کارشناس دینی، توصیه های رهبر شهید انقلاب (ره) در مورد تلاوت روزانه قرآن را نمونه ای عملی از این حکمت دانست و افزود: تأکید امام شهید سید علی خامنه ای (ره) بر اینکه «هر روز قرآن بخوانید، ولو یک صفحه»، دقیقاً بر اساس همین قاعده است؛ تا مخاطب دچار خستگی نشود و رابطه اش با قرآن قطع نگردد. این اصل، در تمامی عرصه های عبادی (دعا، صلوات، نوافل) و حتی در فعالیت های اجتماعی و سیاسی نیز جاری است و کلید موفقیت در تداوم است، نه در شدت مقطعی.

تعریف «دوام» و پیوند آن با شب قدر

حجت الاسلام و المسلمین احمدی در پاسخ به پرسشی درباره بازه زمانی «دوام» در عمل، به روایتی از امام سجاد (ع) استناد کرد که در آن، بازه یک ساله را برای تداوم یک عمل مستحب پیشنهاد داده اند.

وی گفت: شرط یک ساله بودن عمل به این دلیل است که حتماً با شب قدر تلاقی کند. هنگامی که عملی به شب قدر برسد، آن عمل در ملکوت تثبیت شده و انسان می تواند با خیالی آسوده، آن را به عنوان یک عادت درونی شده رها کرده و به سراغ مستحبات دیگری برود تا از این فرصت های معنوی بهره مند شود.

تمایز میان واجبات و مستحبات در تداوم عمل

استاد مدارس علمیه شهرستان آمل تصریح نمود: قاعده «عمل کم اما مداوم»، به ویژه در مورد اعمال مستحب و نافله ها کاربرد دارد و در واجبات شرعی، چنین تفکیکی وجود ندارد؛ چرا که واجبات باید طبق تکلیف مقرّر به طور کامل ادا شوند. در مسیر مستحبات، توازن میان مقدار عمل و تداوم آن، شرط اصلی برای رسیدن به ثبات معنوی است.

هشدار نسبت به «تنفّر معنوی»؛ پیامد خطرناک افراط

حجت الاسلام والمسلمین احمدی با اشاره به پیامدهای «افراط» در عبادات، اظهار داشت: زیاده روی در آغاز مسیر، منجر به «ملالت» و دل زدگی شدید می شود. وقتی انسان دچار خستگی مفرط و دل زدگی شود، با دو خطر جدّی روبروست؛ نخست اینکه یا به طور کامل اصل عمل را رها می کند و یا در بدترین حالت، نسبت به آن عبادت مستحب دچار «تنفر معنوی» می شود. تداوم در مقادیر اندک، نه تنها امیدواربخش تر است، بلکه تنها راه پیشگیری از سقوط در تله های افراط و تفریط در مسیر بندگی است و انسان را از رهایی یا تنفّر از عبادات مصون می دارد.